زیگورات چغازنبیل

دشت - تپه
نویسنده: شرکت پیک خورشید
زیگورات چغازنبیل

زیگورات چغازنبیل

زیگورات چغازنبیل

زیگورات چغازنبیل در جنوب غربی ایران، در استان خوزستان و در شهرستان شوش واقع ‌شده‌ (در نزدیکی منطقه باستانی هفت‌تپه). این سازه در ۱۹۷۹ اولین اثر تاریخی از ایران بود که در فهرست میراث جهانی یونسکو جای‌ گرفت.

در زبان ایلامی به آن زیگورات دور اونتاش میگفتند که از ترکیب دو واژه Dūr به معنای مکان و منزلگاه  و أونتاش نام پادشاه عیلامی سازنده این بنا گرفته شده، وزیگورات چغازنبیل نامی جدید است که جای خود را به نام عیلامی این بنا داده.

زیگورات چغازنبیل

معنی زیگورات چیست؟

کلمه زیگورات یا زیغورات  به معنای بلند و برافراشته ساختن؛ گرفته‌شده است. زیگورات بنایی چندطبقه است که مساحت هر طبقه از طبقه پایینی کوچک‌تر باشد؛ بنابراین، نمای هر طرف آن به شکل یک پلکان است. زیگورات‌ها محل نگهداری مجسمه خدایان و انجام مراسم مذهبی بوده‌اند.

 

زیگورات چغازنبیل

چغازنبیل که نام باستانی این بنا است، واژه‌ای محلی و مرکب از دو واژه «چُغا» (در زبان لری به معنی «تپه») و زنبیل (به معنی «سبد») است که اشاره‌ای است به مکان معبد که تپه بوده و آن را به زنبیل واژگون تشبیه می‌کردند.

چغازنبیل نیایشگاهی باستانی است که ایلامیها برای خدایان خود و در حدود ۱۲۵۰ پیش از میلاد ساخته اند. خاورشناسان چغازنبیل را نخستین ساختمان مذهبی ایران می‌دانند.

این نیایشگاه توسط اونتاش گال، پادشاه بزرگ ایلام باستان و برای ستایش اینشوشیناک، نگهبان شهر شوش، ساخته‌شده است. این معبد در حمله سپاه خون‌ریز آشور بانیپال (پادشاه قوم آشور) به همراه تمدن ایلامی ویران گردید. سده‌های متمادی این بنا در زیرخاک به شکل زنبیلی واژگون مدفون بود تا اینکه به دست رومن گیرشمن فرانسوی در زمان پهلوی دوم از آن خاک‌برداری شد.

اما متاسفانه پس از گذشت حدود ۵۰ سال از این کشف، عوامل فرساینده طبیعی آسیب‌های فراوانی را به این بنای خشتی-گلی وارد کرده، خصوصاً باقیمانده طبقات بالایی که دچار فرسایش شدید شده است.

بلندی آغازین آن ۵۲ متر و ۵ طبقه بوده است. امروزه ارتفاع آن ۲۵ متر و تنها ۲ طبقه و نیم از آن باقی‌مانده است.

زیگورات چغازنبیل

زیگورات چغازنبیل در دو مرحله ساخته شد. در آغاز، بنای مربعی با حیاط مرکزی بود که نقشه‌ی آن به انباری بزرگ با اتاق‌های بی‌روزن شباهت داشت. ارتفاع دیوار در ۳ جبهه ۸ متر و در جبهه‌ی شمال شرقی ۱۳ متر بود و در میانه‌ی هر ضلع یک ورودی ایجاد شده بود که به حیاطی با کفی گودتر از زمین‌های اطراف راه می‌یافت. از حیاط به منظور برگزاری مراسم آیینی و مناسک مذهبی استفاده میشد. اما حدود سال ۱۲۵۰ ق.م اونتاش ناپیریشا مصمم می‌شود معبدهای یک طبقه‌ی نخستین را به زیگوراتی عظیم و رفیع در ۵ طبقه تبدیل کند تا چون کوهی مقدس در جلگه‌ی پست شوش خودنمایی کند.

زیگورات چغازنبیل ۵ طبقه داشت و به صورت هرم از پایین به بالا کوچکتر میشد. بر بالای آن، معبد کوچکی که ایلامی‌ها به آن «کوکونو» می‌گفتند ساخته شد که به دو ایزد حامی امپراتوری ایلام، ناپیریشا و این‌شوشینک اختصاص داشت.

زیگورات چغازنبیل

چغازنبیل از سه حصار تودرتوى خشتى تشکیل‌شده و دروازه اصلى آن بر روى حصار بزرگ در جبهه  شرقى قرار دارد. در حدفاصل حصار اول و دوم، کاخ‌هاى شاهى و آرامگاه‌هاى سلاطین عیلام قرار دارند. در بین حصار دوم و سوم بقایاى تصفیه‌‌خانه آب واقع‌ شده است، و در مرکز حصار سوم معبد اصلى (زیگورات) قرار دارد.

معبد اصلى چغازنبیل به ابعاد ۱۰۵×۱۰۵ متر، مربع کاملى است (یعنی دو برابر یک زمین فوتبال!) که اضلاع آن در جهات اصلى شرقى، غربى و شمالى و جنوبى واقع‌شده‌اند. طبقات این معبد برخلاف تمامى زیگورات‌هاى بین‌النهرین بر روى همدیگر ساخته نشده، بلکه هر طبقه مستقلاً از سطح زمین به بالا احداث‌ شده است. به‌غیراز طبقه اول و پنجم، تمامى طبقات از خشت پرشده‌اند، طبقه پنجم که مرتفع‌ترین طبقه محسوب مى‌شود، جایگاه قرار دادن بت‌هاى آن زمان بوده است. مهم‌ترین این بت‌ها، خداى «اینشوشیناک» یا خداى خاص شهر شوش بوده است.

زیگورات چغازنبیل

عدد چهار به‌عنوان عددی مقدس در معماری است. چهار نشان‌دهنده چهار جهت اصلی، چهارفصل سال، اضلاع مربع، بازوان صلیب، چهارعنصر، چهارستون عالم، چهار منزل قمر، چهار مزاج، چهار بهشت و... است. بر روى دیوارهاى معبد آجرهایى به خط میخى مشاهده مى‌شود که همگى داراى متنى یکسان هستند که بیانگر نام پادشاه و هدف او از ساخت این معبد است.

بخش آیینی كه درون حصار داخلی قرار داشت دارای هفت دروازه بوده است. جلوی پلكان جنوب شرقی هم هفت ردیف قربانگاه قرار دارد، احتمالا عدد 7 نیز برای ایلامیان مقدس بود. دروازه جنوب شرقی با قیر بندكشی شده است و بر آن به وضوح رد ارابه دیده می شود. این دروازه محل عبور ارابه ها بود. شش دروازه دیگر از راههای سنگفرشی به زیگورات می رسیده اند.

زیگورات چغازنبیل

تصفیه خانه

تصفیه‌خانه آب چغازنبیل در شمار قدیمى‌ترین تأسیسات آب‌رسانی بشمار مى‌رود. این تصفیه خانه یكی از شگفتیهای این معبد است.

 رود دز از نزدیكی چغازنبیل میگذرد ولی به دلیل اینكه این رود سطح دشت را فرسایش داده و بستر رودخانه در سطح پایین تری از سطح دشت است ، امكان استفاده از آب این رود برای اهالی منطقه وجود نداشت.  بنابراین شاه ایلامی اونتش-نپیریشه دستور به ساخت كانالی به طول 45 كیلومتر می دهد تا آب رود كرخه را كه هم سطح زمین چغازنبیل بوده‌، به چغازنبیل برسانند.

این آب پس از اینكه از هفت تپه عبور می كند به چغازنبیل می رسد ولی به دلیل اینكه آب كرخه پس از گذر از دشت خوزستان گل آلود است آب را در حوضچه های ته نشینی بزرگ و كوچكی می ریخته اند و با گذر از تنبوشه ها و استفاده از قوانین منسوب به فیثاغورث ، آب را تصفیه كرده و گل آنرا جدا می كردند.

زیگورات چغازنبیل

رصد خانه

در سه سوی زیگورات چغازنبیل سه بنای کوچک آجری دایره ای شکل ساخته شده است که تنها یکی از آنها که در سوی شمال غربی قرار دارد به دست مرمتگران عضو هیئت کاوش فرانسوی شبیه به نمونه سالم شمال غربی بازسازی شد .درباره کاربرد این سه بنا نظریه های متفاوتی عرض شده بود.

این سه بنا که بر روی هم مجموعه واحدی را تشکیل می دهند، یک رصد خانه خورشیدی یا تقویم آفتابی برای سنجش گردش خورشید و به تبع آن نگه داشتن حساب سال و سالشماری و استخراج تقویم و تشخیص روزهای اول و میانی هر فصل سال یا اعتدالین بهاری و پائیزی و انقلاب های تابستانی و زمستانی بوده است.
در چهار سوی این بنا ها ، چهار آفتاب سنج آجری به شکل تاق نما یا پنجره نما ساخته شده است که با آفتاب سنج های رصد خانه نقش رستم شباهت دارد.

زیگورات چغازنبیل

نظرات
0